Η μάχη του Μίντεν
1 Αυγούστου 1759

ΤΟ ΙΣΤΟΡΙΚΟ ΠΛΑΙΣΙΟ

Ο Επταετής πόλεμος ήταν ένας παγκόσμιος πόλεμος ανάμεσα στις κύριες ευρωπαϊκές δυνάμεις του 18ου αιώνα. Στην Ευρώπη επικεντρώθηκε στη σύγκρουση ανάμεσα στην Πρωσία και την Αυστρία, ενώ η Μ. Βρετανία και Γαλλία ανταγωνίζονταν για την κυριαρχία στις υπερπόντιες αποικίες τους. Το εκλεκτοράτο του Ανόβερο υπό την κηδεμονία του βασιλιά της Αγγλίας Γεωργίου Β΄ αποτέλεσε μια περιοχή κλειδί εξαιτίας της στρατηγικής θέσης και της πολιτικής σημασίας του για το βρετανικό στέμμα. Η γαλλική εισβολή στο Ανόβερο το 1757 και η νίκη των Γάλλων στη μάχη του Χάστενμπεκ (26 Ιουλίου 1757) ανάγκασαν τους Βρετανούς να διαλύσουν το στρατό του Ανόβερο και να αναγνωρίσουν τη γαλλική κυριαρχία στο Εκλεκτοράτο με τη συνθήκη του Κλόστερζεβεν. Όμως ο Γεώργιος Β΄, ενθαρρυμένος από τη νίκη των Πρώσων στη μάχη του Ρόσμπαχ (5 Νοεμβρίου 1757), αποκήρυξε τη συνθήκη και με προτροπή του ο ανοβεριανός στρατός εκδίωξε τους Γάλλους από το Εκλεκτοράτο. Η ήττα των Γάλλων στη μάχη του Κρέφελντ τον Ιούνιο του 1758 και η απελευθέρωση της πόλης Έμντεν, που ήταν λιμάνι των Πρώσων κοντά στα ολλανδικά σύνορα, επέτρεψε στο βασιλιά της Αγγλίας να ενισχύσει τον Φερδινάνδο με μια δύναμη 9.000 αντρών. Οι Γάλλοι έστειλαν ενισχύσεις στην περιοχή ελπίζοντας σε μια νίκη που θα τερμάτιζε τον δαπανηρό πόλεμο.

Η στρατηγική των Γάλλων απέβλεπε στον εξαναγκασμό της Μ. Βρετανίας να αποσυρθεί από τον πόλεμο και να αποδεχτεί τους όρους ειρήνης τους. Ο γαλλικός στρατός έλπιζε να νικήσει το συμμαχικό στρατό του ικανού Πρώσου Στρατάρχη Φερδινάνδου του Μπραουνσβάιγκ σε μια αποφασιστική μάχη. Ο Φερδινάνδος εξαπέλυσε μια αιφνιδιαστική επίθεση κατά των Γάλλων τον Απρίλιο του 1759, αλλά ηττήθηκε στη μάχη του Μπέργκεν και υποχώρησε βόρεια. Τον Ιούλιο οι γαλλικές δυνάμεις υπό τη διοίκηση του Στρατάρχη Μαρκήσιου ντε Κοντάντ (Louis de Contades) και του Βίκτωρ Φρανσουά, Δούκα ντε Μπρολί (Duke de Broglie) διέσχισαν τον ποταμό Weser και κυρίευσαν το Μίντεν. Η πόλη του Μίντεν αποτελούσε, σύμφωνα με τα σχέδια των Γάλλων, μια πόλη-κλειδί για τη συνέχιση των επιχειρήσεων. Έτσι η μάχη ήταν αναπόφευκτη, αν ο Φερδινάνδος ήθελε να εμποδίσει τη γαλλική εισβολή στο Εκλεκτοράτο του Ανόβερο.

ΠΕΡΙΓΡΑΦΗ ΤΗΣ ΜΑΧΗΣ

ΑΝΤΙΠΑΛΕΣ ΔΥΝΑΜΕΙΣ ΚΑΙ ΔΙΟΙΚΗΤΕΣ

Ο συμμαχικός στρατός αριθμούσε 42.000 άντρες περίπου που προέρχονταν από τη Μ. Βρετανία, την Πρωσία, το Ανόβερο και την Έσση. Αυτοί κατανέμονταν σε 48 τάγματα πεζικού (6 βρετανικά), 65 ίλες ιππικού (14 βρετανικές) και 105 πυροβόλα (24 βρετανικά). Ο Στρατάρχης Πρίγκιπας Φερδινάνδος του Μπραουνσβάιγκ ήταν ο γενικός διοικητής του συμμαχικού στρατού συνεπικουρούμενος από έμπειρους υπαξιωματικούς, όπως τον αντιστράτηγο Αύγουστο Φρειδερίκο φον Σπέρκεν (August Friedrich von Spörcken), ο οποίος απέκρουσε τρεις διαδοχικές επιθέσεις του γαλλικού ιππικού και συνέβαλε τα μέγιστα στη νικηφόρα έκβαση της μάχης του Μίντεν. Ο γαλλικός στρατός ήταν λίγο μεγαλύτερος και αριθμούσε 57.000 άντρες περίπου κατανεμημένους σε 84 τάγματα πεζικού, 85 ίλες ιππικού και 90 πυροβόλα. Ο Στρατάρχης ντε Κοντάντ είχε τη γενική διοίκηση συνεπικουρούμενος από τον Δούκα ντε Μπρολί. Και οι δυο ήταν ικανοί διοικητές, αλλά η έλλειψη συντονισμού ανάμεσα τους στη διάρκεια της μάχης συνέβαλε μοιραία στην ήττα.

Η ΔΙΑΤΑΞΗ ΜΑΧΗΣ ΤΩΝ ΑΝΤΙΠΑΛΩΝ

Ο Αγγλογερμανικός στρατός

Ο Φερδινάνδος παρέταξε το στρατό του σε δυο γραμμές. Στη δεξιά πτέρυγα υπο τη διοίκηση του αντιστράτηγου φον Σπέρκεν και στην πρώτη γραμμή παρατάχτηκαν τρία βρετανικά τάγματα πεζικού του υποστράτηγου Waldergrave από άντρες των 12ου, 37ου και 23ου συνταγμάτων πεζικού, εννέα ελαφρά πυροβόλα και δυο τάγματα ανοβεριανού πεζικού της Φρουράς. Στη δεύτερη γραμμή τα τρία βρετανικά τάγματα του υποστράτηγου Kingsley από άντρες των 20ου, 25ου και 51ου συνταγμάτων πεζικού. Το βρετανικό ιππικό των αντιστράτηγων Λόρδου Τζόρτζ Σάκβιλ (Lord George Sackville) και Τζον Μάνερς, Μαρκήσιου του Γκρέινμπι (John Manners, Marquess of Granby) μαζί με δέκα ίλες ανοβεριανού ιππικού βρίσκονταν αρκετά πιο πίσω από τη συμμαχική διάταξη, ενώ έπρεπε να καλύπτει τη δεξιά πτέρυγα στον οικισμό Hahlen. Στον οικισμό Hahlen τοποθετήθηκαν τα έξι τάγματα πεζικού του αποσπάσματος του Πρίγκιπα von Anhalt υπό τη διοίκηση του αντιστράτηγου Scheele. Στο κέντρο της συμμαχικής διάταξης ο Φερδινάνδος τοποθέτησε τα κύρια τάγματα πεζικού από το Ανόβερο και την Έσση. Συγκεκριμένα, έξι τάγματα και οκτώ ελαφρά πυροβόλα τέθηκαν υπό τη διοίκηση του αντιστράτηγου Heinrich Wilhelm von Wutginau και επτά τάγματα με εννέα ελαφρά πυροβόλα υπό της διοίκηση του αντιστράτηγου von Imhoff. Στην αριστερή πτέρυγα παρατάχτηκαν 19 ίλες ιππικού υπο τη διοίκηση του αντιστράτηγου Γκέοργκ Λούντβιχ, Δούκα του Χολστάιν (Georg Ludwig, Duke zu Holstein-Gottorp). Ανάμεσα στην αριστερή πτέρυγα του Φερδινάνδου και στον ποταμό Weser σε ορθή γωνία με την υπόλοιπη διάταξη βρισκόταν το Σώμα του στρατηγού φον Βάνγκενχαϊμ αποτελούμενο από 15 τάγματα πεζικού, 46 πυροβόλα και 19 ίλες ιππικού.

Ο Γαλλοσαξονικός στρατός

Ο ντε Κοντάντ παρέταξε το στρατό του δυτικά του Μίντεν σε δυο γραμμές. Στην αριστερή πτέρυγα δίπλα στον οικισμό Hahlen και στην πρώτη γραμμή έλαβαν θέσεις 16 τάγματα πεζικού και 30 πυροβόλα υπό τη διοίκηση του Δούκα de Guerchy. Στη δεύτερη γραμμή παρατάχτηκαν τα 14 σαξονικά τάγματα πεζικού του Πρίγκιπα Franz Xaver von Sachsen. Στο κέντρο ο Κοντάντ τοποθέτησε, αντίθετα με τη συνήθη πρακτική της εποχής, το ιππικό του (45 ίλες) σε δύο γραμμές υπό τη διοίκηση του Δούκα de Fitzjames και λίγο πιο πίσω ως εφεδρεία 18 επίλεκτες ίλες υπό τη διοίκηση του Μαρκήσιου de Poyanne. Στην πρώτη γραμμή της δεξιάς πτέρυγας πίσω και δεξιά από τον οικισμό Μάλμπεργκεν παρατάχτηκαν 16 τάγματα πεζικού με 34 πυροβόλα υπό τη διοίκηση του αντιστράτηγου Δούκα de Beaupréau και του Δούκα de Nicolay (ταξιαρχίες πεζικού Picardie και Belzunce). Στη δεύτερη έλαβαν θέσεις οι δυνάμεις του Claude Louis Robert Κόμη του Σεν Ζερμαίν (οκτώ τάγματα πεζικού από τις ταξιαρχίες Anhalt και Auvergne). Το Σώμα του Δούκα ντε Μπρολί, αποτελούμενο από 14 τάγματα πεζικού, οκτώ τάγματα γρεναδιέρων με 22 πυροβόλα και 16 ίλες ιππικού, έλαβε θέσεις ανάμεσα στον οικισμό Μάλμπεργκεν και τον ποταμό Wesser απέναντι από τις δυνάμεις του στρατηγού φον Βάνγκενχαϊμ.

Η ΣΥΓΚΡΟΥΣΗ

Η μάχη του Μίντεν άρχισε νωρίς το πρωί της 1ης Αυγούστου 1759. Το γαλλικό σχέδιο προέβλεπε τη συντριβή του Σώματος του φον Βάνγκενχαϊμ, ώστε ο Δούκας ντε Μπρολί με τις δυνάμεις του να υπερφαλαγγίσει την αριστερή πτέρυγα του αγγλογερμανικού στρατού. Το πυροβολικό του Δούκα άνοιξε πυρ κατά των μονάδων του φον Βάνγκεχαϊμ στις 5 το πρωί. Όμως ο ντε Μπρολί δεν προχώρησε σε άμεση επίθεση, επειδή οι δυνάμεις του de Nicolay είχαν καθυστερήσει να παραταχτούν στην αριστερή του πλευρά ώστε να καλύψουν τη σχεδιασμένη επίθεση. Έτσι ο Δούκας συνέχιζε να κανονιοβολεί τις θέσεις των συμμάχων. Σε αυτή τη μονομαχία πυροβολικού, τα συμμαχικά πυροβόλα αποδείχτηκαν ανώτερα και αρκετοί Γάλλοι γρεναδιέροι που βρίσκονταν στην πρώτη γραμμή υπέστησαν βαριές απώλειες. Η καθυστερημένη κίνηση του πεζικού του de Nicolay προς το Kutenhausen δεν άλλαξε την κατάσταση στη δεξιά πτέρυγα των Γάλλων. Οι άντρες του φον Βάνγκενχαϊμ κρατούσαν τις θέσεις τους.

Την ίδια ώρα τέσσερα γαλλικά τάγματα πεζικού του συντάγματος Champagne από την αριστερή πτέρυγα του Δούκα de Guerchy κυρίευσαν το Hahlen. Ο Πρίγκιπας von Anhalt ενημέρωσε αμέσως τον Φερδινάνδο, ο οποίος διέταξε την άμεση ανακατάληψη της πόλης. Οι ομοβροντίες των πυροβόλων τύλιξαν την πόλη στις φλόγες. Μετά από πολύωρη μάχη και εκατέρωθεν απώλειες, οι σύμμαχοι κατάφεραν να εκδιώξουν τους Γάλλους από το Hahlen και να μεταφέρουν τα ελαφρά πυροβόλα τους στον ανεμόμυλο της πόλης, από όπου μπορούσαν να βάλλουν κατά του γαλλικού πεζικού της αριστερής πτέρυγας.

Η επίθεση του φον Σπέρκεν

Η κατάληψη του Hahlen σταθεροποίησε τη συμμαχική δεξιά πτέρυγα και ο Φερδινάνδος ενίσχυσε τις μονάδες του εκεί με επιπλέον πυροβόλα. Εντωμεταξύ, το βρετανικό ιππικό του Λόρδου Τζόρτζ Σάκβιλ έλαβε θέσεις στο χωριό Hartum, αρκετά πιο πίσω από το Hahlen. Επιστρέφοντας ο Φερδινάνδος στο κέντρο της συμμαχικής παράταξης, είδε ότι τα βρετανικά τάγματα πεζικού του φον Σπέρκεν είχαν αρχίσει να παρατάσσονται σε δύο γραμμές στο ύψος του ανεμόμυλου του Hahlen. Παρατήρησε επίσης ότι το γαλλικό ιππικό δεν είχε λάβει ακόμα τις θέσεις του στο κέντρο της εχθρικής παράταξης. Έτσι διέκρινε την ευκαιρία να αιφνιδιάσει τους Γάλλους. Έστειλε τον υπασπιστή του στον φον Σπέρκεν με την εντολή να επιτεθεί αμέσως με τα διαθέσιμα τάγματα και χωρίς να περιμένει τον υπόλοιπο στρατό να αναπτυχθεί στα αριστερά του. Αμέσως, ο von Spörcken στράφηκε στον υποστράτηγο Waldergrave, που διοικούσε την πρώτη γραμμή, λέγοντας του: «Στο όνομα του Θεού: Προέλαση!».

Τα τρία βρετανικά τάγματα πεζικού της πρώτης γραμμής με το ανοβεριανό πεζικό της Φρουράς άρχισαν να κινούνται με τα τάγματα της δεύτερης γραμμής να ακολουθούν βιαστικά και άτακτα. Ωστόσο, ο Φερδινάνδος θεώρησε ότι ο φον Σπέρκεν προχωρούσε γρήγορα και με νέα διαταγή τον κάλεσε να επιβραδύνει την προέλαση του και να αναμένει την ανασύνταξη των ταγμάτων της δεύτερης γραμμής. Εντωμεταξύ, το γαλλικό ιππικό είχε λάβει τις θέσεις του και ετοιμαζόταν να επιτεθεί. Βλέποντας ο Waldergrave την ανυπομονησία των αντρών του να επιτεθούν στους Γάλλους, διέταξε το πεζικό του να προελάσει συντεταγμένα και γρήγορα κατά των Γάλλων ιππέων. Δυο γαλλικές πυροβολαρχίες έθεσαν σε διασταυρούμενα πυρά το συμμαχικό πεζικό, ενώ τα ελαφρά βρετανικά πυροβόλα που βρίσκονταν στον ανεμόμυλο του Hahlen άρχισαν να βάλλουν κατά των γαλλικών πυροβόλων της αριστερής πτέρυγας.

Οι επιθέσεις του γαλλικού ιππικού

Τα γαλλικά πυροβόλα προκάλεσαν αρκετές απώλειες στο βρετανικό πεζικό, αλλά σύντομα σίγησαν από τις εύστοχες βολές των συμμαχικών. Οι άντρες του Waldergrave έπεσαν με ορμή πάνω στους ακίνητους Γάλλους ιππείς του Δούκα de Fitzjames. Ο ντε Κοντάντ έμεινε εμβρόντητος βλέποντας τα βρετανικά τάγματα πεζικού να προελαύνουν με ορμή πάνω στο γυμνό έδαφος απτόητα από τα πυρά του πυροβολικού. Αυτό που ακολούθησε θεωρείται μια από τις πιο σπουδαίες στιγμές στην παγκόσμια στρατιωτική ιστορία.

Ο Δούκας de Fitzjames διέταξε 11 ίλες ιππικού της πρώτης γραμμής του (ταξιαρχίες Mestre de Camp και Royal Cravate) να επιτεθούν στα τάγματα πεζικού της πρώτης γραμμής του φον Σπέρκεν. Σε απόσταση δέκα μέτρων, οι Βρετανοί έριξαν μια ομοβροντία που σκόρπισε στο έδαφος άντρες και άλογα, απωθώντας έτσι την επίθεση των Γάλλων. Κάποιοι ιππείς κατάφεραν να φτάσουν στα βρετανικά τάγματα, αλλά απωθήθηκαν με τη χρήση της ξιφολόγχης, ενώ οι υπόλοιποι Γάλλοι ιππείς υποχώρησαν. Ο Φερδινάνδος, βλέποντας τις αποδιοργανωμένες γραμμές των Γάλλων, έδωσε διαταγή στο Λόρδο Σάκβιλ να φέρει το ιππικό του στα δεξιά του von Spörcken ώστε να τους καταδιώξει και να ολοκληρώσει τη νίκη. Ο Σάκβιλ όμως δεν υπάκουσε και η ευκαιρία χάθηκε για τους συμμάχους. Ο ντε Κοντάντ σχεδίασε την περικύκλωση των μονάδων του von Spörcken. Διέταξε τον Δούκα de Beaupréau να μετακινήσει μερικά τάγματα πεζικού και οκτώ πυροβόλα στον οικισμό Malbergen στα δεξιά του ιππικού του. Και ταυτόχρονα οκτώ τάγματα πεζικού με 24 πυροβόλα να κινηθούν από τα αριστερά.

Ακολούθησε η δεύτερη επίθεση του γαλλικού ιππικού. 14 ίλες ιππικού της δεύτερης γραμμής επιτέθηκαν με ορμή κατά των βρετανικών και ανοβεριανών ταγμάτων πεζικού. Η επίθεση αποδιοργάνωσε στιγμιαία τις συμμαχικές γραμμές, οι οποίες ανασυντάχθηκαν γρήγορα και άρχισαν να ρίχνουν τις ομοβροντίες τους κατά των Γάλλων ιππέων, οι οποίοι υποχώρησαν ξανά με βαριές απώλειες. Ο αντιστράτηγος Δούκας de Guerchy, βλέποντας τις μονάδες του φον Σπέρκεν να απωθούν τους ιππείς για δεύτερη φορά, αποφάσισε να αναστείλει την επίθεση του στο Hahlen και έστειλε οκτώ τάγματα πεζικού από τα συντάγματα Condé και Aquitaine να επιτεθούν στους Βρετανούς.

Ο Φερδινάνδος αντιλήφθηκε άμεσα την τρωτότητα των συμμαχικών μονάδων στο ανοικτό πεδίο και διέταξε την ενίσχυση τους με πέντε τάγματα πεζικού του αντιστράτηγου von Scheele και τα βαρέα πυροβόλα του ταγματάρχη Haase που ήταν τοποθετημένα στον ανεμόμυλο του Hahlen. Οι δυνάμεις του von Scheele ήταν αρκετά μακριά για να εμπλακούν στη μάχη. Η επίθεση των ταγμάτων του de Guerchy αναχαιτίστηκε από τις εύστοχες βολές του βαρέων πυροβόλων του Haase και των αντρών των ταγμάτων πεζικού της δεύτερης γραμμής του υποστράτηγου Kingsley.

Ο ντε Κοντάντ έπαιξε τότε το τελευταίο του χαρτί. Διέταξε τον Μαρκήσιο de Poyanne να ετοιμάσει τις εφεδρείες του για μια μαζική επίθεση. Ήταν η πιο ορμητική και επικίνδυνη από τις προηγούμενες δύο . Οι 18 επίλεκτες ίλες ιππικού, το άνθος της γαλλικής αριστοκρατίας, επιτέθηκαν με σφοδρότητα κατά των αγγλογερμανικών ταγμάτων πεζικού. Διέσπασαν τις γραμμές τους σε διάφορα σημεία και προσπάθησαν να τις κυκλώσουν από τα αριστερά. Οι μονάδες του φον Σπέρκεν κινδύνευαν με αφανισμό, όταν τρία τάγματα από τις δυνάμεις του von Wutginau πλησίασαν σε απόσταση βολής και έβαλαν τις ομοβροντίες τους κατά των Γάλλων ιππέων που υπέστησαν βαριές απώλειες και αποσύρθηκαν. Ακόμα και ο ίδιος ο de Poyanne τραυματίστηκε στη διάρκεια της επίθεσης.

Οι μάχες στο Μάλμπεργκεν

Ο ντε Κοντάντ έδωσε διαταγή στις γαλλικές δυνάμεις που είχαν παραταχτεί κοντά στον οικισμό Μάλμπεργκεν να επιτεθούν άμεσα κατά των συμμαχικών ταγμάτων πεζικού του von Wutginau και von Imhoff. Οι Γάλλοι συνάντησαν σκληρή αντίσταση και απωθήθηκαν με βαριές απώλειες. Αλλά και οι σύμμαχοι υπέστησαν στη συνέχεια πολλές απώλειες από τους καλά οχυρωμένους Γάλλους γρεναδιέρους στην προσπάθεια τους να κυριεύσουν το Μάλμπεργκεν. Τελικά, οι ίλες ιππικού του Δούκα του Χολστάιν ήταν αυτές που περικύκλωσαν τους Γάλλους γύρω από την πόλη. Συνέλαβαν πολλούς αιχμαλώτους και κυρίευσαν αρκετά πυροβόλα. Ταυτόχρονα οι δυνάμεις του ντε Μπρολί δέχονταν επίθεση από τις δυνάμεις του φον Βάνγκενχαϊμ.

Η υποχώρηση των Γάλλων

Η μάχη είχε χαθεί για το γαλλοσαξονικό στρατό, που τράπηκε σε φυγή προς το Μίντεν και πέρα από αυτό. Οι δυνάμεις του Δούκα ντε Μπρολί και του Κόμη του Σεν Ζερμαίν ανέλαβαν την κάλυψη της υποχώρησης. Οι γαλλικές απώλειες ανήλθαν σε 7.086 νεκρούς και τραυματίες. Οι Σύμμαχοι κυρίευσαν 43 πυροβόλα και πολλά λάβαρα. Ο αγγλογερμανικός στρατός είχε 2.822 νεκρούς και τραυματίες, οι μισοί από τους οποίους προέρχονταν από τα βρετανικά τάγματα πεζικού. Την επόμενη ημέρα οι Σύμμαχοι κυρίευσαν το Μίντεν, ενώ οι Γάλλοι εγκατέλειψαν οριστικά τα εδάφη που είχαν κατακτήσει.

ΣΥΜΠΕΡΑΣΜΑΤΑ-ΣΥΝΕΠΕΙΕΣ

Η μάχη του Μίντεν το 1759 δεν ήταν μονάχα μια απλή τακτική νίκη. Ήταν το σημείο καμπής του Επταετούς Πολέμου. Φανέρωσε την αποτελεσματικότητα της πειθαρχίας του πεζικού και εξέθεσε τις αδυναμίες και την έλλειψη συντονισμού της γαλλικής ηγεσίας. Η ήττα των Γάλλων έβαλε φρένο στις φιλοδοξίες του Λουδοβίκου 15ου να κατακτήσει το Ανόβερο. Οι γαλλικές δυνάμεις οπισθοχώρησαν πίσω από τον ποταμό Ρήνο, επιτρέποντας στη Μ. Βρετανία να συνεχίσει απρόσκοπτα τον πόλεμο χωρίς την απειλή στις ευρωπαϊκές κτήσεις του Γεωργίου Β΄. Η μάχη αποτέλεσε για τους Βρετανούς ένα σύμβολο δόξας και υπερηφάνιας. Η απόδοση του βρετανικού πεζικού μεγάλωσε τη φήμη του σε ολόκληρη την Ευρώπη και η «μέρα Μίντεν» γιορτάζεται ακόμα και σήμερα από διάφορα βρετανικά συντάγματα.

Η νίκη των συμμάχων στο Μίντεν ήταν ένας κρίκος στην αλυσίδα των επιτυχιών τους το 1759. Ο Πρίγκιπας Φερδινάνδος του Μπραουνσβάικ και ο συμμαχικός στρατός κατάφεραν μια νίκη, η οποία διαμόρφωσε την πορεία της ευρωπαϊκής και παγκόσμιας ιστορίας στα χρόνια που ακολούθησαν το τέλος του πολέμου. Η νίκη στο Μίντεν έγειρε την πλάστιγγα του πολέμου υπέρ της Μ. Βρετανίας και άνοιξε το δρόμο για την επικράτηση της στη Βόρεια Αμερική και Ινδία.

ΧΡΗΣΙΜΟΙ ΣΥΝΔΕΣΜΟΙ

• Η μάχη του Μίντεν 1759 - άρθρο στη Wikipedia
• The battle of Minden - Kronoskaf
• Battle of Minden - Britishbattles